Банкны санхүүгийн тайлан, түүнийг бэлтгэх аргачлал Лекц #13

Санхүүгийн тайлангийн зорилт

Санхүүгийн тайлан гэдэг нь тухайн байгууллагын санхүүгийн байдал, үйл ажиллагааны үр дүнд, мөнгөн гүйлгээний талаарх санхүүгийн цэгцтэй мэдээлэл юм.

Санхүүгийн тайлангийн зорилго нь гадны болон дотоодын хэрэглэгчдийг эдийн засгийн шийдвэр гаргахад нь шаардагдах, тухайн байгууллагын санхүүгийн байдал (хөрөнгө, өр төлбөр, эздийн өмч), санхүүгийн үр дүн (орлого, үр дүн), санхүүгийн байдалд гарсан өөрчлөлт (мөнгөн гүйлгээ)-ний талаарх мэдээллээр хангахад чиглэгдэнэ.

Санхүүгийн тайлан бэлтгэх зарчим

Санхүүгийн тайлан бэлтгэхдээ дараах ерөнхий зарчмыг баримтлана. Үүнд:

Арилжааны банкны бүтээгдэхүүн үйлчилгээ, банкны франчайзинг - Лекц #11

Банкны найдвартай ажиллагааны систем нь эдийн засгийн өсөлт хөгжлийн чухал хөшүүрэг байдаг. Үйлчлүүлэгчдийн тодорхой ашиг сонирхлыг хангахын тулд банкнаас явуулж байгаа тодорхой төрлийн үйл ажиллагааг банкны үйлчилгээ гэдэг. Ямар ч банкны бүтээгдэхүүн үйлчилгээ нь хэн нэгний хэрэгцээг зайлшгүй хангах шаардлагаас үүссэн байдаг.

Банкны уламжлалт үйлчилгээ нь хадгаламжийг хуримтлуулан түүнийгээ эх үүсвэр болгон зээл олгох үйл ажиллагаа байдаг. Банкны энэхүү үйлчилгээ нь ашиг олох гол нөхцөл нь болж өгдөг.

Зөвхөн энэ хоёр үйлчилгээний хүрээнд арилжааны банк олон төрлийн үйлчилгээний хэлбэрүүдийг боловсруулан хэрэгжүүлж болдог. Банкууд нь үйлчлүүлэгчдэд үзүүлэх үйлчилгээгээрээ өрсөлдөхөөс гадна тэдэнд үзүүлэх үйлчилгээний шинэ дэвшилтэт хэлбэрүүдийг цаг ямагт эрэлхийлж байх шаардлагатай байдаг. Энэхүү нэмэлт үйлчилгээ нь нэг талаас харилцагчдын хэрэгцээг хангах, нөгөө талаас банкны орлогыг нэмэгдүүлэх нэг эх үүсвэр нь болдог.

Арилжааны банкны эрсдэл, зээлийн эрсдэлийн удирдлага, түүнийг бууруулах арга зам - Лекц #10

Банкны бизнес нь бусдын эрсдэлийг өөртөө хүлээх замаар үйл ажиллагаа явуулдаг онцлогтой. Банк нь бусад бизнесийн байгууллагыг бодвол хүлээх эрсдэл нь илүү өндөр байдаг. Банкны бизнесийн үндсэн үйл ажиллагаа нь эрсдэлийг удирдах явдал юм. Банкны активын дийлэнх хэсэгт зээл олгосон байх тохиолдолд зээлийн эрсдэлийг зохистой удирдах нь банкны үйл ажиллагааны амжилтын үндэс болдог байна.

Банкны эрсдэл нь эдийн засгийн эрсдэлийн тогтолцоонд багтдаг өөрийн мөн чанараараа нэлээд нарийн асуудал юм. Эдийн засгийн эрсдэлийн тогтолцооны хүрээнд багтдаг боловч эдийн засгийн бусад эрсдэлийн нөлөөг багагүй хүлээдэг банкны эрсдэл нь өвөрмөц биеэ даасан эрсдэл юм.

Банкны эрсдэл гэдэг нь удирдлага болон шийдвэр гаргахад шаардлагатай мэдээлэл тодорхойгүйгээс үүсэн бий болсон нөхцөл байдлыг хэлнэ.

Банкны тогтолцооны тухай сонгодог сургаал нь банкны заавал харгалзаж мөрдөх ёстой дараах 3 үндсэн шалгуураас урган гарна. Энэ нь:

• Хөрвөх чадвар
• Ашигт ажиллагаа
• Аюулгүй байдал

Арилжааны банкны зээлийн үйл ажиллагааны үндэс, удирдлага, зохион байгуулалт, ангилал - Лекц #9

Банкны зээлийн бодлого нь ямар төрлийн нөөцийг гол эх үүсвэр болгоод хэнд ямар хугацаатайгаар, ямар нөхцөл, хүү шимтгэлтэйгээр, хэчнээн хэмжээтэй зээл олгохтой холбогдож үүссэн бүхий л харилцааг зохицуулах ажиллагааг хэлнэ.

Зээлийн бодлогын эцсийн зорилго нь арилжааны банкийг санхүү, төлбөрийн чадварын хувьд сайн байлгаж, ашигтай ажиллуулж зээлийн алдагдлаас хамгаалахад оршино.

Зээлийн бодлогыг шинээр зээл олгох, урьд олгосон зээлийг зохицуулан удирдаж, эргэн төлүүлэх, цаашилбал хугацаа хэтэрч, баталгаа алдсан чанаргүй зээл үүсэж бий болохоос урьдчилан сэргийлэхэд ашигладаг.

Зээлийн бодлогод зээл олгох, төлүүлэх үеийн үйлдэл болгоныг зааварчилж өгөхөөс гадна зээлтэй холбоотой дараах асуудлуудыг нарийн тусгадаг.

• Зээлийн газрын зохион байгуулалт
• Зээлийн эрх буюу зээлийн соёл
• Зээлийн хавтас, түүний зориулалт, хавтсанд байх баримтуудын жагсаалт, зээлийн хавтсыг хадгалах болон шалгах эрх, мөн хэн, хэзээ, ямар тохиолдолд түүнийг ашиглах эрхийн талаар маш тодорхой дэлгэрэнгүй зааврууд
• Зээлийн хүү шимтгэлийг тогтоох бодлого. Зээлийн хүү тооцох аргачлал, зээлийн шимтгэлүүдийн төрөл, даатгалын асуудлууд

Арилжааны банкны актив пассивын хосолсон удирдлага - Лекц #8

Актив пассивын хосолсон удирдлага нь банкны үйл ажиллагааны хамгийн гол үндсэн асуудал юм. Актив пассивын удирдлага гэдэг бол актив, пассивын уялдаа холбоог бий болгож зохистой багц болон үнийг бүрдүүлэн, хүүгийн эрсдлээс хамгаалах замаар явагддаг банкны найдвартай, тогтвортой, ашигтай үйл ажиллагааг хангах зорилгод чиглэгдсэн банкны үйл ажиллагааны хамгийн чухал удирдлага юм. Энэ хүрээнд актив, пассивын удирдлага нь банкны хөрвөх чадварыг сайжруулах, хөрөнгөө зохих түвшинд барьж байх асуудлуудыг шийдвэрлэхэд чиглэгддэг. Энэ нь банкны хөрөнгө оруулалтын багцанд активуудыг хэрхэн сонгох, мөнгөний захаас хэчнээн мөнгө, хэрхэн олох, депозитоо хэрхэн байршуулах, хэзээ, хэдэн төгрөгийн зээл олгох зэрэг асуудлуудыг хамарна.

Банкны хөрөнгийн удирдлага 1960 оноос эхэлсэн гэж үздэг байна. Энэ үед хадгаламж, харилцах данс, банкны зээлж байгаа мөнгөн хөрөнгийн дүн нь үйлчлүүлэгчдийн хэрэгцээ шаардлагатай холбоотой гэж үздэг байсан. Өөрөөр хэлбэл олон нийт өөрсдөө харилцах данс нээх, нээхгүй, хадгаламжаа хугацаатай хийх, эсвэл хугацаагүй байлгах уу гэдгээ шийддэг байсан болохоор банк иргэдэд нөлөөлж чаддаггүй байжээ. Иймд үед банкны удирдлагын шийдвэр депозиттой холбоогүй зөвхөн активаа удирдах боломжтой байжээ. Гэхдээ энэ нь банк хэдэн төгрөгний зээл, ямар нөхцөлтэйгөөр олгох вэ? гэдэг үүднээс депозитын урсгалд хяналт тавьдаг байсан.

Арилжааны банкны эх үүсвэр, түүний бүтэц, удирдлага - Лекц #7

Банк бол бусдын хөрөнгийг өөрийн нэрийн өмнөөс гүйлгээнд гаргаж байдаг санхүүгийн зуучлагч юм. Иймээс бусдаас хөрөнгө татах нь банкны удирдлагын гол чиглэл байдаг бөгөөд үүнийг амжилттай хийснээр банкинд үйл ажиллагаа явуулах мөнгөн хөрөнгийн эх үүсвэр бүрдэнэ. Том (цөөн тооны их хэмжээний харилцагчидтай), жижиг (жижиг хэмжээний олон харилцагчидтай) хэмжээний банкуудын хооронд мөнгөн хөрөнгийн эх үүсвэрийг татах хүрээнд өрсөлдөөн явагддаг ба тэдгээрт хамгийн их анхаарал хандуулж байдаг.

Бусдаас татсан хөрөнгө, түүний удирдлагын зарчим

Банкны мөнгөн хөрөнгийн эх үүсвэр нь банкны тайлан тэнцлийн баруун талд бичигдэнэ. Энэ хэсгийг бусдаас татсан хөрөнгө ба өөрийн хөрөнгө гэж ангилна. Бусдаас татсан хөрөнгө нь нэг ёсондоо өр төлбөр бөгөөд тэдгээрийг бүхэлд нь депозит гэж нэрлэнэ.

Пассив гэдэг нь хадгаламж, харилцах данс банкны өөрийнх нь авсан зээлийг нийтэд нь хэлдэг. Бусдаас татсан хөрөнгө, түүний удирдлагын гол зорилго нь банкны зорилгыг харилцагчдын сонирхолтой оновчтой хослуулах явдал юм.

Арилжааны банкны актив, түүний бүтэц, удирдлага - Лекц #6

Банкны тайлан балансын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг болох активын үндсэн гурван элементэд касс дахь бэлэн мөнгө, монгол банкин дахь харилцах дансны үлдэгдэл, арилжааны банкин дахь харилцахууд орно.

Эдгээр нь анхдагч нөөцүүд гэж нэрлэгддэг бөгөөд хадгаламжаас мөнгө шилжүүлэх, мөнгө гаргах тохиолдолд хамгийн баталгаа сайтай активууд юм. Энэ гурван актив нь хүүгийн орлого авчирдаггүй буюу бараг авчирдаггүй активууд юм.

Анхдагч нөөцийн дараа банкны гол актив нь зээл, үнэт цаас хоёр юм. Үнэт цаасны хувьд одоо Монголд үнэт цаасны зах зээл зохих түвшинд хөгжөөгүй тул туйлын бага бараг байхгүй байна. Энэ хоёр активын онцлог нь хүүгийн орлого олдог явдал юм.

Банкууд голчлон аж ахуйн нэгжүүдэд үйлдвэрлэл худалдааны зориулалтаар зээл олгож байна. Үүнээс гадна хэрэглээний зориулалтаар зээл олгодог. 1990 оноос өмнө зээл олголтын үйл ажиллагаа засгийн газраас зохицуулалттай, батлагдсан төлөвлөгөөний үндсэн дээр явагддаг байсан.

Арилжааны банкны санхүүгийн үйл ажиллагаа, түүний удирдлага - Лекц #5

Арилжааны банкны тайлан тэнцэл нь банкны бус бизнесийн байгууллагынхаас нэлээд өөр байдаг.

Банк нь санхүүгийн зуучлагч байгууллага учраас түүний ашигт ажиллагаа нь тайлан тэнцлийн санхүүгийн бүтцээс нягт хамааралтай байдгаараа санхүүгийн бус байгууллагуудаас онцлог юм.

Бизнесийн байгууллага ба арилжааны банкны тайлан тэнцлийн харьцуулалт

Компани		Банк
Эргэлтийн актив		Актив
Банкны харилцах	5.00%	Бэлэн мөнгө + Үнэт цаас	15.67%
Авлага	16.40%	Зээл	60.84%
Бараа материалын үнэ бүхий зүйлс	26.00%	Арилжааны активууд	12.74%
Урьдчилж гарсан төлбөр	2.60%
Нийт эргэлтийн хөрөнгө	50%
Цэвэр үндсэн хөрөнгө	37.90%
Бусад активууд	12.10%	Бусад активууд	12.75%
Нийт актив	100.0%	Нийт актив	100.0%
Эргэлтийн пассив		Пассив
Банкны зээл	3.40%
Урсгал өрүүд	4.50%
Өглөг	20.70%	Өглөг	75.89%
Хойшлогдсон өр	9.30%	Эргэлтийн пассив	12.41%
Нийт эргэлтийн пассив	37.90%
Урт хугацаат өр	27.70%	Өрийн бичгүүд	5.25%
Хойшлогдсон татвар	1.50%
Бусад	1.60%	Зээлийн капитал	2.24%
Капитал	31.30%	Капитал	4.21%
Нийт эх үүсвэр	100.0%	Нийт эх үүсвэр	100.0%

Арилжааны банкны удирдлага, зохион байгуулалтын бүтэц, түүний ангилал - Лекц #4

Арилжааны банкны удирдлага зохион байгуулалтын бүтэц нь шаталсан хэлбэртэй байдаг ба хэрвээ хувь нийлүүлсэн бол хувь нийлүүлэгчдийн хурал нь арилжааны банкны дээд удирдлага болдог.

Энэ хурал нь банкны дүрэм, төлөөлөн удирдах зөвлөлийн дарга, дүрмийн сан, түүнд оруулах өөрчлөлт, хувь нийлүүлэгч, банкны удирдлагын болон дотоод хяналт шалгалтын зохион байгуулалтын бүтэц, эрх үүрэг, хариуцлагыг тодорхойлж бүрэн эрхийн хугацааг тогтоох, мөн банкны жилийн орлого, зарлагын төсөв, жилийн тайлан тэнцэл, ашиг алдагдлын тайлан, ашгийн хуваарилалтыг батална. Төлөөлөн удирдах зөвлөл нь дотоод хяналтын албыг байгуулах, өөрчлөх асуудлыг шийдвэрлэнэ.

Дотоод хяналтын алба нь банкны өөрийн бүхий л үйл ажиллагаа, дүрэм журам, зааврыг хэрэгжиж байгаа эсэх талаар хяналт тавин ажилладаг. Төлөөлөн удирдах зөвлөл нь банкны захирлыг томилон үйл ажиллагаанд нь хяналт тавьдаг. Гүйцэтгэх захирал нь хууль эрхзүйн хүрээнд банкны өдөр тутмын ажлыг удирддаг байна.

Арилжааны банкны чиг үүрэг, түүний үйл ажиллагаа - Лекц #3

Зээлийн системийн хоёр дахь шатлалыг бүрдүүлж байгаа субъект нь арилжааны банк мөн. Орчин үеийн арилжааны банк нь аж ахуйн нэгж, байгууллага, иргэдтэй харьцаж, тэдэнд зээл, төлбөр тооцооны олон төрлийн үйлчилгээ үзүүлдэг бизнесийн том аж ахуй болсон байна.

Арилжааны банкны эцсийн зорилго нь ашиг олох явдал юм. Зах зээлийн харилцааны өнөө үеийн арилжааны банк нь мөнгөн хөрөнгийг эдийн засгийн салбар хооронд болон салбар дотор хуваарилах санхүүгийн зуучлагчийн үүрэг гүйцэтгэж, улмаар үйлдвэрлэл, дэд бүтцийг хөгжүүлэх, эдийн засгийн бүтцийн өөрчлөлтийг хэрэгжүүлэхэд санхүүгийн нөөцийг зүй зохистой ашиглах боломж олгож байна.

Арилжааны банк нь дараахь 3 төрлийн үндсэн үүрэг гүйцэтгэнэ. Үүнд:

1. Сул чөлөөтэй байгаа мөнгөн хөрөнгийг төвлөрүүлж, хадгалах,
2. Аж ахуйн нэгж, байгууллага, иргэд, болон бусад улсад зээл олгож, хөрөнгө оруулалт хийх,
3. Харилцагчийн төлбөр тооцоог хийж гүйцэтгэх зэрэг үүрэгтэй.

Арилжааны банкны үүсэл хөгжил - Лекц #2

Банк нь хүн төрөлхтний нийгмийн хөгжлийн явцад бий болсон томоохон ололтын нэг юм. Хүй нэгдлийн нийгэм задарч мөнгө хүүлэх, капитал үүсэх үед банкны үйл ажиллагааны анхны үр хөврөл бий болсон байна.

Эзэндээ тодорхой хэмжээний хүүгийн орлого авчирдаг, мөнгөн капиталын гүйлгээ өргөжиж, зохион байгуулалтанд орох болсон нь банкны үйл ажиллагааны эхлэл болжээ. Банкны зарим үйл ажиллагааг гүйцэтгэх тусгай байгууллага ч бий болсон байна.

Судлаачид банк гэдэг нь “Banko” орчуулбал “Вандан” гэсэн утгатай Итали гаралтай үг гэж үздэг. Түүхийн ном хэвлэлд тэмдэглэснээс үзэхэд эртний Вавилон, Грек, Египет, Римд XIV-XV зууны үед банкны үйл ажиллагаа явуулдаг байгууллагууд анх гарч ирж комиссын гүйлгээнээс эхлээд зээл олгох хүртэл ажил эрхэлж эхэлсэн байна.

Банкны тухай ерөнхий ойлголт - Лекц #1

Гүйлгээний хүрээнд байх мөнгөний хэмжээ болон мөнгөн гүйлгээг зохицуулахад гол үүргийг гүйцэтгэдэг байгууллага бол банк буюу банкны систем юм. Банкийг гүйцэтгэж буй үүрэг зорилгоор нь:

• Арилжааны банк
• Төв банк гэж 2 төрөлд ангилдаг.

Арилжааны банк гэдэг нь аж ахуйн нэгж, байгууллага, иргэдийн сул чөлөөтэй мөнгөн хөрөнгөнд хүү төлж, зээлийн эх үүсвэр болгон төвлөрүүлж, түүнийгээ өөрийн нэрийн өмнөөс төлбөртэйгээр бусдад зээлдүүлэх үйл ажиллагаа эрхэлдэг ашгийн төлөөх хуулийн этгээдийг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл банк болон түүнтэй харилцагчдын хоорондын харилцаа нь төлбөртэй байх зарчимд тулгуурласан байдаг онцлогтой юм.

Төв банк нь мөнгөн гүйлгээнд хяналт тавих, түүнийг зохицуулахад чиглэсэн мөнгө-зээлийн бодлогыг боловсруулах, хэрэгжүүлэх, гүйлгээнд мөнгийг оруулах, татаж авах зэрэг үүргүүдийг гүйцэтгэдэг ба ихэнх оронд нэг л байдаг. Энэ нь төрийн байгууллага юм.