Эдийн засгийн тогтолцоо, түүний хувьсал, хөгжил - Лекц #2

Баялгийг бүтээх, хуваарилах, солилцох, хэрэглэх үйл явцын зохион байгуулалт нь өмчийн харилцаагаар тодорхойлогдож байдаг.

Хомсхон, хязгаартай нөөцөө үр ашигтай зарцуулж хэрэгцээгээ аль болох бүрэн дүүрэн хангах асуудал нь хүн бүрийн хувьд ч, нийгмийн хувьд ч тулгамдсан зорилт байдаг учраас түүнийг хүн төрөлхтөний нийтлэг асуудал гэж үзэж болно.

Эдийн засгийн тогтолцооны хэлбэрүүд

·         Зах зээлийн эдийн засгийн тогтолцоо

Эдийн засгийн харилцаанд оролцогч өрх гэр, хувь хүмүүс болон пүүсүүдийн шийдвэр гаргалт нь ямар ч хөндлөнгийн оролцоогүйгээс хийгддэг эдийн засгийг хэлнэ.

·         Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн тогтолцоо

Эдийн засгийн үндсэн асуудлуудыг шийдвэрлэгч гол агент нь төр буюу засгийн газар болдог эдийн засгийн харилцааг хэлнэ.

·         Уламжлалт эдийн засгийн тогтолцоо

Эдийн засгийн шийдвэр гаргалтад уламжлал, тогтсон хэв заншил голлон нөлөөлдөг эдийн засгийн харилцааг хэлнэ.

·         Холимог эдийн засгийн тогтолцоо

Зах зээлийн систем бүхий төрийн зохицуулалттай эдийн засгийг хэлнэ.

Эдийн засгийн ухааны тухай үндсэн ойлголт, судлах зүйл, судалгааны арга - Лекц #1

Эдийн засгийн ухаан хэмээх шинжлэх ухааны салбар нь XVII-XVIII зууны зааг дээр үүсчээ. Түүний хөгжил төлөвшилд гүйлгээний хүрээнд баялаг өсч үрждэг хэмээн үздэг байсан меркантализм үзэл, зөвхөн хөдөө аж ахуйн салбарт зарцуулагдаж байгаа хөдөлмөр л бүтээлч шинжтэй байдаг гэж номлож байсан физиократ үзэл тус тус чухал үүрэг гүйцэтгэсэн боловч 1776 онд хэвлэгдэн гарсан Адам Смитийн “Үндэсний баялаг” хэмээх алдарт бүтээл нь эдийн засгийн хөгжил төлөвшилд эргэлт гаргасан гэж үздэг байна.

Энэхүү бүтээлдээ Адам Смит үе үеийн сэтгэгчдийн дэвшүүлж байсан таамаглал, үзэл онолыг нэгтгэн дүгнэж, тухайн үеийн нөхцөл байдлыг задлан шинжилж, эдийн засгийн бодит баримт, сэтгэлгээгээр баяжуулаад зах зээлийн эдийн засгийн үндсэн зарчмыг томъёолсон байдаг юм. Ийм учраас түүнийг эдийн засгийн ухааныг үндэслэгч хэмээн өргөмжилдөг.

Эдийн засаг гэх нэршил нь oikos (гэр) ба nomos (дүрэм буюу хууль), буюу “Гэрийн аж ахуйг удирдах” гэсэн Грек хэлнээс үүссэн.

Эдийн засаг хэмээх ойлголтыг маш олон янзаар тодорхойлсон байдаг. Эдгээрээс дурдвал: 

1. Эдийн засаг гэдэг нь ховор хязгаарлагдмал нөөц баялгийг нийгэм ба нийгмийн, бүлэг нэгжүүдийн, одоогийн ба ирээдүйн, хэрэгцээ шаардлагыг хангах зорилгоор хэрхэн яаж үр дүнтэй ашиглах, зарцуулах талаар сонголт хийх шийдлийг судалдаг нийгмийн шинжлэх ухаан юм.